فرهنگ و هنر

شعرهای خیام که به‌ ما نرسیده‌اند

جلال خالقی مطلق در نامه ای با توصیف قدیمی ترین زمان استناد به رباعیات خیام ، که از آن به عنوان “کشف چشمگیر در زمینه شعر خیام” یاد می شود ، می گوید: اگرچه بسیاری از قرنطینه هایی که در مجموعه های بعدی به او نسبت داده شده از وی نیست. ماشینهای موسیقی او هم به ما نرسیدند ، یا در خشم و جنگ به نام شاعران دیگر ثبت شدند ، یا اصلاً همراه نبودند.

به گزارش امروزنگار ، مقاله ای که در اینجا می خوانیم همزمان با روز بزرگداشت خیام (18 مه) با عنوان “خیام و موضوع شعر او” درباره جلال خالقی مطلق در واقع نامه ای بود که جلال متینی نوشت (محقق ، شاهنامه پژوه استاد فرهنگ ایران در دانشگاه برکلی کالیفرنیا و سردبیر مجلات “ایران شناسی” و “ایران نامه”) داستان را به شرح زیر شرح داد: “استاد خالقی ، کل مقاله ای که فکر می کنید برای من به عنوان” نامه “ارسال شده است تا در” نامه ها و نظرات “بخش” ایرانشناسی “باشد. از آنجا که موضوع این نامه مهم است و کشف قابل توجهی در زمینه شعر خیام است ، از او خواسته شد که با انتشار” نامه “به عنوان” مقاله “موافقت کند. برای جلب توجه علاقه مندان به چنین تحقیقاتی. آنها این پیشنهاد را پذیرفتند و آن را “خیام و موضوع شعر او” نامیدند.

نکته این است که همه ما قبل از تحقیق در مورد کل آفریدگار فکر می کردیم که قبل از قرن هفتم هجری قمری در هیچ کتابی از یک چهارم خیام یاد نشده است. مقاله “خیام شاعر” (جلد 9 ، شماره 2 ، صص 332-251) قدیمی ترین متون زیر را معرفی می کند:

1- التنبیه علی بعاد الاسرار … ، توسط امام فخرالدین محمد بن عمر الرضی ، اواخر سال 606 (رباعی: “دارنده چنین ترکیبی نیز تزئین می شود …”) 2- مرصاد ال -عباد توسط نجم الدین رازی ، تنظیم شده توسط 618: “در دایره رفت و آمد ما …” ؛ 3- در کتاب عبدالقادر اهری (اقطب القطبیه) ، 629 ، دو مربع نوشته شده است: “دارنده ترکیب نیز تزئین شده است …” و: “دادن چرخ برای من سودآور نبود … “در جستجوی جام جهانی …” خیام نامگذاری شد – به معنای رباعیات 1 ، 2 ، 3 و 4 ذکر شده در مقاله “خیام شاعر” است. اکنون ، در این مقاله ، می بینید که چهار رباعی ذکر شده است و کمی از رباعیات خیام دیگر ، یعنی رباعیات شماره 27 ، 29 ، 38 ، 46 ، 55 ، مقاله “خیام شاعر” در کتاب “Sinbadnameh” نوشته شده توسط 556 هجری قمری ، یعنی در کتاب تا 39 “این بود نوشته شده یک سال پس از مرگ خیام.

اکنون ، در “خیام و محتوای شعر او” ، که در شماره 36 ژورنال “ایران شناسی” در سال 1997 منتشر شده است ، می خوانیم: “پس از خواندن مقاله تحقیق شما ،” خیام شاعر “، چیزی از زندگی خیام را می توان ذکر کرد. عنوان نباید حاشیه کمی روی آن مقاله استفاده نشده باشد. در کتاب “سندبادنامه” نوشته محمد بن علی بن محمد ظهیری سمرقندی (به کوشش احمد آتش ، استانبول 1948) ، نوشته شده در 556 هجری قمری ، یعنی 39 سال پس از مرگ خیام ، نیازی به ذکر خیام ، چهار مربع و نقل بیت از رباعی دیگر نیست ، به شرح زیر:

1- در صفحه 33:

“در میان کسانی که تاکنون رفته اند ، چه کسی راز را به ما می گوید؟”

بنابراین در این چهار راه ، آزونیاز به هر دلیلی دیگر بازگشایی نخواهد شد. ”

این رباعی در لیستی است که شما با تغییر در بیت دوم (: چه کسی برگشت …) ، تحت رباعیات خیام ، تحت شماره 55 ، جمع آوری کرده اید. در برخی از نسخه های جدید ، آیه چهارم به شرح زیر تجدید شده است: “چیزی نگذارید …” ، که البته درست است ، زیرا ماندن در اینجا به معنای “ترک” است ، که در بسیاری از متون قدیمی استفاده شده است.

2- در صفحه 39:

“اوه شما که همیشه زیر چهار و هفت و هفت و هفت و چهار برشته هستید

“من همیشه متاسفم که شما نمی دانید با چه کسی رفتید.”

این رباعی با تغییرات مهم در شیرهای اول ، سوم و چهارم در لیست 46 شما ذکر شده است:

ای که بازده چهار و نیم و هفت و چهار برای همیشه در نوار باشد

من هزار بار غذا خوردم قبل از اینکه بگویم بر نمی گردی چون رفتی

به نظر من ثبت این رباعی در “سندبادنامه” (مورخ 556) نه تنها 185 سال مسن تر از ثبت آن در “مونس احرار” (مورخ 741) است ، بلکه ضبط آن نیز قدیمی تر است. به نظر می رسد که این انسان حقیر بعداً ، در مدرن سازی ، وی را به معروف ترین نظریه های خیام نزدیک کرد.

3- در صفحه 157:

“از آنجا که ما در این ین جایگاهی نداریم ، بنابراین یک اشتباه بزرگ است

“من وقتی به دنیا رفتم از مدرن و قدیمی می ترسم ، خواه مدرن باشد یا قدیمی؟”

این رباعی در شماره شما با شماره 38 ذکر شده است و آیه سوم به شرح زیر است:

“امیدها و ترسهای من چقدر قدیمی و مدرن هستند؟”

4- در صفحه 284:

“فنجان و سبو را بردار ، قدم می گذاری ، روی لب های سبز و جوی ات می نشینی

بسیاری از عزیزانی که یک فنجان صد بار و صد برابر فنجان حفر کردند »

این رباعی به شرح زیر در لیست شما ذکر شده است:

برای خرید در اطراف باغ و جو یک فنجان آرامش و سبوم تهیه کنید

بسیاری از عزیزانی که صد و صد بار چرخ غم انگیز را در دست داشتند

5- در صفحه 340:

“آنها به واحد رفتند ، واحد انسانی مرتفع ، که سیگنال مردم را پس می دهد”

این بیت با کمی تغییر در بیت دوم (علامت z) بیت دوم رباعی شماره 27 در لیست شما است.

بنابراین ، به نظر می رسد “سندبادنامه” قدیمی ترین منبع در حال حاضر است که چهار مربع کامل و یک بیت از یک مربع دیگر را از خیام نقل می کند ، بدون ذکر نام شاعر. با این حال ، نویسنده از بسیاری از شاعران دیگری که از آنها شعرهایی به زبان فارسی و عربی نقل کرده است ، یاد نکرده است ، و بنابراین ، اگر به نقل از منبع دیگری از خیام ، به این چند میدان فکر کنیم ، قدیمی ترین آنها “Sinbadnameh” را ذکر کرده اند.

همچنین در “مرزبان نامه” نوشته سعدالدین واراوینی ، که بین سالهای 607 و 622 نوشته شده است ، یک مربع از خیام (“مرزبان نامه” ، نوشته محمد قزوینی ، تهران ، بدون تاریخ ، ص 269) در لیست شما با شماره 57 قرار دارد: ” این از زمان زمان شما می آید … “نام خیام در” مرزبان نامه “ذکر نشده است ، اما این کتاب مانند نویسنده” سندبادنامه “دیگر شاعران پارسی و عربی را ذکر نکرده است.

نقل همان چهار یا پنج میدان از خیام در “سندبادنامه” که 39 سال پس از مرگ این شاعر نوشته شده است ، ثابت می کند که خیام در طول زندگی خود یا اندکی پس از مرگ به میادین مشهور بوده است ، اما نسخه رباعیات وی و شهرت شاعر آنها زیرا الحاد در گروه آثار گمراه کننده تلقی می شد ، امری عادی نبود ، اما در میان برخی از آنها که با خیام همسو بودند یا در زمینه شعر و هنر سخت گیری نمی کردند.

در آخر ، می خواهم خاطر نشان کنم که گرچه کار اصلی خیام شاعری نبود و او هر از گاهی فقط شعر می سرود ، به این دلیل است که این شعرها باید خیلی زود به عنوان شاعر شناخته شوند ، تعداد مربع های آن خیلی کوچک نبود فرض کنید او هر سال فقط 10 مربع می گوید و به مدت سی سال از عمر خود به این کار ادامه می دهد ، 300 سهمیه خواهد داشت و این رقم تقریبا 5 برابر مربع های لیست شما و بیش از 2 برابر لیست صادقانه هدایت است . بنابراین ، اگرچه از بسیاری از میادین منتسب به آن در مجموعه های بعدی نیست ، اما مسلم است که بعضی از این چهار میدان به ما نرسیده اند ، یا در خشم و جنگ به نام شاعران دیگر ثبت شده اند یا بی همراه مانده اند. به عنوان مثال ، در همان کتاب “Sinbadnameh” ، چندین مربع و چند بیت منفرد وجود دارد که نیمی از یک رباعی را به تصویر می کشد ، که بسیار نزدیک به سبک خیام است اما در لیست شما ذکر نشده است. به نظر من ، اگر این اشعار در جایی به نام شاعر دیگری ضبط نشده باشد ، احتمالاً از خیام است (نمونه مشابه آن را تحت “نامه آفرینش” ابو افسور بلخی داریم که در آن کتاب اصلی گم شده است ، فقط چند بیت از آن راوی ناشناس و عنوان اثر پراکنده در کتابهای مختلف است). در اینجا چند نمونه محتمل از “Sinbadnameh” آورده شده است:

“آنها از پنج جهت و چهار جهت در شش جهت اطراف ما گسترش می یابند

آنها بسیار گرسنه هستند و دنیایی از این هفت که دوازده نفر هستند را خورده اند »(ص 28)

“او که قلب شادی به دنیا داد ، آن را از خانه سیمرغ نشان داد” (ص 53)

«او چشمه كوچه و دروازه خود را با باغ و درخشش شهرت خود آراست» (ص 135)

“بیایید دستمزد خود را امروز لمس کنیم ، قبل از اینکه دستها به خاک بروند” (ص 157)

من دیگر تسویه حساب نمی کنم. خالق صادق

دسامبر 1997

گروه تاریخ و فرهنگ خاورمیانه ، دانشگاه هامبورگ »

انتهای پیام

دکمه بازگشت به بالا