چرا دریاچه مهارلو به رنگ صورتی است؟

دریاچه مهارلو، گوهری درخشان در قلب فارس، در فصول گرم سال به دلیل افزایش شوری آب و فعالیت جلبک تک سلولی دونالیلا سالینا و باکتری های شورپسند، رنگ صورتی خیره کننده ای به خود می گیرد. این موجودات برای محافظت در برابر نور شدید خورشید و غلظت بالای نمک، رنگدانه آستاکسانتین تولید می کنند که آب دریاچه را به طیفی از صورتی تا قرمز درمی آورد.

این تالاب شگفت انگیز در نزدیکی شیراز، مقصدی فراموش نشدنی برای طبیعت گردان و علاقه مندان به پدیده های طبیعی است. سالانه هزاران نفر از سراسر ایران و جهان، برای تماشای این پدیده منحصر به فرد به استان فارس سفر می کنند. دیدن پهنه وسیعی از آب که به رنگ صورتی می درخشد و پرندگان مهاجر، به ویژه فلامینگوها، که با وقار در آن گام برمی دارند، تجربه ای است که در کمتر جایی از دنیا می توان یافت.

گذرنامه ای به تالاب صورتی: دریاچه مهارلو کجاست؟

برای کشف این راز دل انگیز، ابتدا باید به معرفی دقیق این پدیده طبیعی پرداخت. دریاچه مهارلو، که گاهی به آن تالاب مهارلو نیز می گویند، در استان فارس، جنوب شرقی شهر شیراز قرار گرفته است. این نگین طبیعی در فاصله تقریبی ۲۷ کیلومتری از شیراز و در مسیر جاده شیراز به فسا، در نزدیکی روستایی به همین نام خودنمایی می کند.

موقعیت جغرافیایی و مشخصات فیزیکی

مساحت دریاچه مهارلو حدود ۶۰۰ کیلومتر مربع (یا ۲۵ هزار هکتار) برآورد می شود. این وسعت قابل توجه، دریاچه را به یکی از بزرگ ترین تالاب های ایران تبدیل کرده است. طول آن بین ۲۸ تا ۳۱ کیلومتر و عرض آن بین ۱۱ تا ۱۵ کیلومتر متغیر است. عمق دریاچه نیز بسیار فصلی است و به طور متوسط نیم متر، اما در فصول پربارش ممکن است تا ۳ متر نیز برسد.

موقعیت آن در ارتفاع ۱۵۰۰ متری از سطح دریا، به تماشاگران این امکان را می دهد که از چشم اندازهای وسیع و بی نظیری بهره مند شوند. طبیعت فصلی بودن دریاچه به این معناست که در فصول گرم و کم بارش، بخش های وسیعی از آن خشک شده و تنها بستر نمکی و گاهی باتلاق های کوچک از آن باقی می ماند.

نام های دیگر و پیشینه تاریخی

دریاچه مهارلو در طول تاریخ با نام های گوناگونی شناخته شده است که هر یک گوشه ای از گذشته غنی آن را بازگو می کند. اصطخری، جغرافیدان مشهور، آن را «جنکان» نامیده و ابن بطوطه و ابوالفداء از آن با نام «جمکان» یاد کرده اند. در فارسنامه ابن بلخی و جغرافیای حمدالله مستوفی نیز این دریاچه با نام «ماهلویه» آمده است. بومیان منطقه نیز گاهی آن را «مهلو» یا «مهلویه» می خوانند. این تعدد نام گذاری خود نشان دهنده اهمیت و قدمت این تالاب در طول تاریخ است. بر اساس تحقیقات، قدمت تاریخی دریاچه مهارلو به ۲۰ هزار سال پیش بازمی گردد و انباشت نمک در آن نیز حدود ۱۰۰۰ سال قدمت دارد.

منابع تامین آب و ویژگی های آب

آب دریاچه مهارلو عمدتاً از طریق رودخانه های فصلی نظیر رودخانه خشک شیراز، رودخانه سلطان آباد و رودخانه سروستان تأمین می شود. علاوه بر این، چندین چشمه آب نیز، به ویژه از قسمت های غربی و شمالی، به تغذیه این تالاب کمک می کنند. با این حال، باید توجه داشت که آب دریاچه مهارلو بسیار شور و غیرقابل شرب است. ترکیبات شیمیایی اصلی آن شامل کلرید سدیم، پتاسیم، منیزیم و سولفات است. متأسفانه، ورود پساب های شهری و کشاورزی نیز باعث شده است که این آب حاوی برخی آلاینده ها و فلزات سنگین باشد.

دریاچه مهارلو، با قدمتی ۲۰ هزار ساله و نام های تاریخی گوناگون، گواه زیست محیطی پویای خود در طول قرون متمادی است که هر نام، داستانی از تعامل انسان و طبیعت را در دل خود دارد.

دانش پشت پدیده: راز اصلی صورتی شدن دریاچه مهارلو

اکنون به هیجان انگیزترین بخش سفر خود می رسیم: کشف دلیل علمی رنگ صورتی دریاچه مهارلو. این پدیده خارق العاده نتیجه مجموعه ای از عوامل زیست محیطی و بیولوژیکی است که با هم دست به دست می دهند تا این بوم زیست منحصربه فرد را خلق کنند.

نقش کلیدی جلبک دونالیلا سالینا و باکتری های شورپسند

عامل اصلی و کلیدی در تغییر رنگ دریاچه، وجود جلبک تک سلولی دونالیلا سالینا (Dunaliella salina) است. این جلبک یک میکروارگانیسم شگفت انگیز است که توانایی تحمل شوری بسیار بالا را دارد. علاوه بر این، باکتری های شورپسند (Halophilic Bacteria) نیز در این محیط شور رشد می کنند و در تشدید رنگ صورتی نقش دارند.

شرح فرآیند تغییر رنگ

1. تغییرات فصلی و افزایش تبخیر: از شروع فصل بهار و با گرم تر شدن تدریجی هوا و افزایش تابش نور خورشید، فرآیند تبخیر آب در دریاچه مهارلو شدت می گیرد. در اواسط تابستان، این تبخیر به اوج خود می رسد و حجم آب دریاچه به شدت کاهش می یابد.
2. افزایش شوری و غلظت نمک: با کاهش حجم آب، غلظت نمک های موجود در دریاچه به طرز چشمگیری افزایش می یابد. این شوری بسیار بالا، محیط را برای بسیاری از موجودات زنده غیرقابل تحمل می کند.
3. واکنش جلبک ها و تولید آستاکسانتین: در چنین شرایطی (نور شدید خورشید و شوری فوق العاده بالا)، جلبک دونالیلا سالینا برای محافظت از خود در برابر آسیب های ناشی از تابش فرابنفش و استرس بالای اسمزی، شروع به تولید مقادیر زیادی رنگدانه آستاکسانتین (Astaxanthin) می کند. آستاکسانتین نوعی بتاکاروتن قرمز-صورتی است که به عنوان یک آنتی اکسیدان قوی عمل می کند. این رنگدانه، عامل اصلی رنگ صورتی یا قرمز مایل به صورتی آب دریاچه است.
4. نقش باکتری های شورپسند: باکتری های شورپسند نیز در این محیط فوق شور رشد و تکثیر می یابند و با تولید رنگدانه های مشابه، به تقویت و تشدید رنگ صورتی/قرمز دریاچه کمک می کنند.

بنابراین، این یک فرآیند پیچیده و در عین حال شگفت انگیز است که طبیعت برای بقای موجودات خود در شرایط سخت ابداع کرده است. باید توجه داشت که در فصول پرآب تر (مانند پاییز تا اوایل بهار)، ممکن است دریاچه رنگ آبی معمول آب را داشته باشد و حتی در برخی نقاط به دلیل تراکم نمک، سفید به نظر برسد. اوج زیبایی صورتی دریاچه معمولاً در اواسط تابستان و اوایل پاییز رخ می دهد، زمانی که تبخیر به حداکثر رسیده است.

اطمینان بخشی درباره ایمنی پدیده

برخلاف تصورات عمومی که گاهی پدیده کشند قرمز را با آلودگی و سمی بودن مرتبط می دانند، جلبک دونالیلا سالینا و رنگدانه آستاکسانتین آن، برای محیط زیست دریاچه مهارلو و موجوداتی که در آن زندگی می کنند، سمی و خطرناک نیستند. این جلبک حتی در صنایع غذایی، دارویی و آرایشی به دلیل خواص آنتی اکسیدانی و رنگی خود کاربرد فراوان دارد.

گوهری برای زندگی و اقتصاد: اهمیت زیست محیطی و اقتصادی دریاچه مهارلو

دریاچه مهارلو نه تنها یک پدیده بصری خیره کننده است، بلکه از نظر زیست محیطی و اقتصادی نیز اهمیت فوق العاده ای برای منطقه و کشور دارد.

زیستگاه حیات وحش

این تالاب با وجود شوری بالا، زیستگاهی مهم برای انواع گونه های جانوری، به ویژه پرندگان مهاجر محسوب می شود. زمانی که آب دریاچه در فصول پربارش افزایش می یابد، هزاران پرنده از نقاط مختلف برای زمستان گذرانی و تغذیه به این منطقه مهاجرت می کنند.

پرندگان مهاجر

• فلامینگوها: از مهمترین ساکنان دریاچه مهارلو هستند. رنگ صورتی فلامینگوها نیز به دلیل رژیم غذایی آن ها است که عمدتاً از آرتمیا (سخت پوست کوچکی که در آب های شور زندگی می کند و سرشار از بتاکاروتن است) تغذیه می کنند.
• آنقوت و تنجه: از دیگر پرندگان آبزی هستند که در این تالاب یافت می شوند.
• انواع کاکایی ها: اغلب در کنار آب و مناطق کم عمق دیده می شوند.
• گیلانشاه بزرگ و سلیم کوچک: از جمله پرندگان کنارآبزی که به دنبال غذا در گل و لای می گردند.
• آبچلیک ها، حواصیل ها، اردک سبز و مرغابی ها: طیف وسیعی از پرندگان آبزی که زیستگاه مناسبی در مهارلو می یابند.

جانوران خشکی و آبزی

اطراف دریاچه و در مناطق دشت و کوهستانی اطراف، جانورانی مانند روباه، شغال، کفتار و گربه وحشی مشاهده می شوند. در گوشه و کنار محیط تالاب نیز می توان خزندگانی مانند مارمولک، سوسمار، مار و لاک پشت را دید. برخی دوزیستان نیز در مجاورت بخش های پرآب تر زندگی می کنند.

اما مهمترین موجود آبزی دریاچه، سخت پوستی به نام آرتمیا است که به آن «میگوی آب شور» نیز می گویند. آرتمیا تنها موجود زنده مهم در آب های فوق شور مهارلو است و نقش حیاتی در زنجیره غذایی این اکوسیستم ایفا می کند. این موجود غذای اصلی فلامینگوها و بسیاری از پرندگان دیگر است.

اهمیت اقتصادی

دریاچه مهارلو به دلیل ویژگی های منحصربه فرد خود، سهم قابل توجهی در اقتصاد منطقه فارس و حتی کشور دارد.

• جذب گردشگر: زیبایی خیره کننده و پدیده صورتی رنگ دریاچه، سالانه گردشگران زیادی را به سوی خود می کشاند. این امر به رونق صنعت توریسم در شیراز و روستاهای اطراف کمک کرده و فرصت های شغلی جدیدی را برای مردم محلی ایجاد می کند.
• استحصال نمک: دریاچه مهارلو یکی از بزرگترین کانسارهای نمک ایران به شمار می رود. نمک مورد نیاز استان فارس و حتی صنایع بزرگتر مانند پتروشیمی شیراز، از این دریاچه استحصال می شود.
• صنایع وابسته به جلبک دونالیلا سالینا: همانطور که پیشتر اشاره شد، جلبک دونالیلا سالینا به دلیل تولید آستاکسانتین، کاربردهای فراوانی در صنایع غذایی (به عنوان رنگ دانه و مکمل)، داروسازی (آنتی اکسیدان) و آرایشی و بهداشتی دارد. استخراج و فرآوری این جلبک می تواند منبع درآمدی مهم برای منطقه باشد.
• پرورش آبزیان با آرتمیا: آرتمیا که در دریاچه مهارلو به وفور یافت می شود، در صنعت پرورش آبزیان (مانند ماهی خاویار، ماهی های زینتی و میگو) اهمیت بسزایی دارد. این موجود منبع غذایی با ارزشی برای ماهیان پرورشی است.

تهدیدات و چالش های پیش روی دریاچه صورتی

با وجود تمام زیبایی ها و اهمیت های زیست محیطی و اقتصادی، دریاچه مهارلو با تهدیدات جدی روبرو است که بقای آن را به خطر انداخته است. حفاظت از این میراث طبیعی ارزشمند، نیازمند توجه و اقدامات فوری است.

خشکسالی و تغییرات اقلیمی: کاهش بارندگی ها و گرمایش جهانی، مهمترین عامل در کاهش حجم آب دریاچه و خشکی های مکرر آن است. این پدیده، اکوسیستم شکننده دریاچه را تحت فشار قرار می دهد.

ساخت سدها: احداث سدهایی مانند سد درودزن و سیوند در بالادست رودخانه های تغذیه کننده مهارلو، باعث کاهش چشمگیر ورودی آب به دریاچه شده و چرخه طبیعی آن را مختل کرده است. این مسئله به خصوص در سال های اخیر، خشکی کامل دریاچه را به دنبال داشته است.

ورود آلاینده ها: پساب های شهری و کشاورزی، به همراه فلزات سنگین و سرب که از طریق رودخانه های تغذیه کننده وارد دریاچه می شوند، کیفیت آب را به شدت کاهش داده و بر حیات موجودات زنده در آن تأثیر منفی می گذارد.

مدیریت نامناسب منابع آب: عدم مدیریت صحیح منابع آب و برداشت بی رویه از سفره های زیرزمینی اطراف، به کاهش بیشتر آب ورودی به دریاچه منجر شده است.

پیامدهای خشکی کامل: خشکی کامل دریاچه مهارلو، خطر طوفان های نمک و ریزگردها را برای کلانشهر شیراز و مناطق اطراف آن به همراه دارد که می تواند سلامت ساکنان و کشاورزی منطقه را به طور جدی تهدید کند. به عنوان مثال، در سال های ۱۳۸۷ و ۱۳۹۵، دریاچه مهارلو تقریباً به طور کامل خشک شد و شیراز را در معرض این مخاطرات قرار داد.

حفاظت از دریاچه مهارلو، فراتر از یک وظیفه زیست محیطی، مسئولیتی جمعی برای حفظ سلامت و آینده منطقه فارس است.

بهترین زمان و نحوه بازدید از دریاچه مهارلو

برای تجربه کامل زیبایی های دریاچه مهارلو و درک ابعاد مختلف آن، برنامه ریزی سفر در زمان مناسب و با رعایت نکات خاص اهمیت دارد.

بهترین زمان برای دیدن رنگ صورتی

اگر هدف اصلی شما تماشای رنگ صورتی خیره کننده دریاچه است، اواسط تابستان تا اوایل پاییز (تقریباً مرداد تا اوایل آبان) بهترین زمان محسوب می شود. در این دوره، با افزایش دما، تبخیر آب به حداکثر رسیده، غلظت نمک بالا رفته و جلبک دونالیلا سالینا به بیشترین میزان آستاکسانتین را تولید می کند که منجر به اوج صورتی شدن آب می شود. در این ایام، هوا گرم است و باید تدابیر لازم برای محافظت در برابر آفتاب را در نظر گرفت.

بهترین زمان برای طبیعت گردی و پرنده نگری

برای علاقه مندان به طبیعت گردی، عکاسی از پرندگان مهاجر و لذت بردن از هوای معتدل، فصل پاییز تا اواسط بهار (حدود آبان تا اردیبهشت) انتخاب مناسب تری است. در این فصول، میزان بارش بیشتر است، سطح آب دریاچه افزایش می یابد و پرندگان مهاجر بیشتری در تالاب حضور دارند. هوا نیز دلپذیرتر است و فرصت های بهتری برای گشت وگذار فراهم می آید.

مسیرهای دسترسی

دسترسی به دریاچه مهارلو بسیار آسان است. از شیراز، کافی است به سمت جاده فسا حرکت کنید. پس از طی مسافتی حدود ۲۰ تا ۶۰ کیلومتر (بسته به نقطه ای که می خواهید به دریاچه برسید)، تابلوهای راهنما شما را به سمت دریاچه و روستای مهارلو هدایت خواهند کرد. همچنین مسیرهایی از برم دلک و جاده کفترک نیز به دریاچه منتهی می شوند که برای دسترسی از نقاط خاصی از شیراز کاربردی هستند.

توصیه های بازدید

• حفظ پاکیزگی: لطفاً از ریختن زباله در محیط زیست خودداری کنید و به طبیعت احترام بگذارید.
• نکات ایمنی: به دلیل شوری زیاد آب و عمق متغیر آن، از نزدیک شدن بیش از حد به برخی مناطق و شنا کردن در دریاچه خودداری کنید.
• تجهیزات لازم: دوربین عکاسی برای ثبت لحظات زیبا، کلاه و ضدآفتاب برای محافظت در برابر نور خورشید، آب آشامیدنی کافی، و لباس مناسب فصل از جمله ملزومات سفر به این منطقه هستند.
• اطلاع از وضعیت: پیش از سفر، از وضعیت آب دریاچه (پرآب یا کم آب بودن) و شرایط جوی منطقه مطلع شوید.

دیدنی های اطراف دریاچه مهارلو و روستای مهارلو

سفر به دریاچه مهارلو تنها به تماشای آب صورتی محدود نمی شود. روستای تاریخی مهارلو و جاذبه های اطراف آن، فرصت های دیگری را برای کاوش و لذت بردن از فرهنگ و طبیعت منطقه فارس فراهم می کنند.

روستای مهارلو

روستای مهارلو، که دریاچه نام خود را از آن گرفته، در شیب جنوبی کوه های زاگرس قرار دارد. این روستا با قدمتی دیرینه که به پیش از اسلام بازمی گردد، در دوران ساسانی، تیموریان و صفویه نیز از اهمیت خاصی برخوردار بوده است. حتی در دوران صفویه آن را «دشت گل» می نامیدند. گشت وگذار در کوچه پس کوچه های این روستا، شما را به دل تاریخ می برد. اقتصاد روستا بر پایه دامداری، باغداری، کشاورزی گندم و جو و صنایع دستی استوار است. محصولات کشاورزی آن شامل انار، بادام و انجیر است که می توانید از محصولات تازه و محلی آنجا بهره مند شوید.

معماری خانه های قدیمی روستا نیز بسیار جالب توجه است؛ این خانه ها با استفاده از مصالح بومی مانند سنگ، ساروج، کاهگل و چوب ساخته شده اند و اغلب دارای پنجره های قوسی و طاق های بلند هستند که نشان دهنده سبک زندگی و دانش معماری گذشته مردم این منطقه است.

اماکن تاریخی و طبیعی اطراف روستا

• چشمه آب سرد گوگردی: در نزدیکی روستا، چشمه آب سردی با خواص درمانی، به ویژه برای بیماری های پوستی، وجود دارد که می تواند مقصدی برای استراحت و بهره مندی از طبیعت باشد.
• امامزاده خدیجه بانو: یکی از اماکن مذهبی و تاریخی روستا است که مورد احترام اهالی است.
• کاروان سرای شاه عباسی: یادگاری از دوران صفویه است که در گذشته محلی برای استراحت کاروان ها و مسافران بوده و امروزه ارزش تاریخی فراوانی دارد.
• قلعه شاهرخی: این قلعه که به شاهرخ، پسر تیمور لنگ، نسبت داده می شود، از دیگر بناهای تاریخی منطقه است که حکایت از گذشته پرفراز و نشیب آن دارد.
• تل شرقی و بقعه بی بی شریفه: از دیگر سایت های باستان شناسی و مذهبی در نزدیکی روستا هستند که می توانند برای علاقه مندان به تاریخ جذاب باشند.
• گورستان و آرامگاه های قدیمی: بقایای گورستان های باستانی و آرامگاه های قدیمی، شواهد دیگری از قدمت و اهمیت این منطقه در طول تاریخ هستند.

---

گوهری صورتی در قلب فارس: نتیجه گیری

دریاچه مهارلو، با رنگ صورتی جادویی خود که از فعالیت جلبک دونالیلا سالینا و باکتری های شورپسند نشأت می گیرد، یکی از شگفت انگیزترین و زیباترین پدیده های طبیعی ایران است. این تالاب نه تنها جلوه ای بی بدیل از هنر طبیعت را به نمایش می گذارد، بلکه از نظر زیست محیطی به عنوان زیستگاهی حیاتی برای پرندگان مهاجر و آرتمیا، و از نظر اقتصادی به دلیل منابع نمک و کاربردهای جلبک دونالیلا سالینا، از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

سفر به این دریاچه صورتی رنگ در نزدیکی شیراز، تجربه ای است که هر علاقه مند به طبیعت و زیبایی را به وجد می آورد. تماشای فلامینگوهای صورتی که در پهنه ای از آب همرنگ خود قدم می زنند، منظره ای فراموش نشدنی را خلق می کند. اما پشت این زیبایی، چالش های جدی نیز نهفته است؛ از خشکسالی و تغییرات اقلیمی گرفته تا آلودگی و مدیریت نامناسب منابع آب، همه و همه بقای این گوهر ارزشمند را تهدید می کنند.

ما به عنوان بازدیدکنندگان و دوستداران طبیعت، مسئولیت داریم که با آگاهی و رعایت اصول حفظ محیط زیست، از این میراث گران بها مراقبت کنیم. دریاچه مهارلو، نمادی از پویایی و شکنندگی طبیعت است که توجه و حمایت ما را می طلبد تا نسل های آینده نیز بتوانند از این معجزه صورتی رنگ فارس لذت ببرند. پس، برنامه سفر خود را تنظیم کنید و این تجربه بی نظیر را از دست ندهید، اما همواره به یاد داشته باشید که هر گامی که برمی داریم، تأثیری بر این اکوسیستم ظریف خواهد داشت.